Brood & Rozen gaat vreemd

Voor de virtuele expo Brood & Rozen gaat vreemd nodigden we bevriende erfgoedinstellingen uit om bijzondere stukken uit hun eigen collectie te delen die volgens hen resoneren met de betekenis van de legendarische slogan achter de naam van het tijdschrift: ‘We want bread and we want roses too’.

Sinds het begin van de twintigste eeuw staat die krachtige leuze wereldwijd symbool voor sociale rechtvaardigheid. Brood verwijst naar het recht op eerlijke lonen en bestaanszekerheid. Rozen staan voor alles wat het leven meer maakt dan enkel overleven: cultuur, natuur, onderwijs, schoonheid, vrijheid en gelijkwaardigheid. Samen drukken ze een verlangen uit naar een waardig en rechtvaardig bestaan. Een streven dat vandaag nog even relevant is als toen.

Brood & Rozen gaat vreemd brengt dankzij de enthousiaste medewerking van tal van erfgoedinstellingen een veelstemmige selectie van objecten, beelden, documenten en verhalen samen.

KOERS – het Museum van de Wielersport – vertelt aan de hand van een aantal bijzondere objecten en afbeeldingen het verhaal van de Vredeskoers, ooit bekend als de ‘Tour de France van het Oostblok’.

Wat begon als een symbolisch vredesinitiatief na de Tweede Wereldoorlog, groeide uit tot een wielerwedstrijd met een bewogen geschiedenis, nauw verweven met de Europese politieke context.

Marcel Maes poseert als eindwinnaar op het podium van de Vredeskoers in 1967

De Vredeskoers. De Tour de France van het Oostblok

Affiche van de Vredeskoers in 1989. (Collectie KOERS)

Op 1 mei 1948 gaat de eerste editie van de Vredeskoers van start. De vredesduif op de leiderstrui, symbool van hoop voor de toekomst, verbeeldt de ontstaansreden voor de Vredeskoers: de diepe wonden helen die de Tweede Wereldoorlog heeft geslagen achter het IJzeren Gordijn.

In Polen en het toenmalige Tsjecho-Slowakije ontstaat het idee voor een liefhebberskoers. Profrenners kent het Oostblok immers niet, enkel zogenaamde ‘staatsamateurs’, die weliswaar trainen en leven als profs. Om elke discussie te vermijden – de oorlog ligt nog vers in het geheugen – worden er in die eerste editie zelfs twéé wedstrijden gereden: eentje van Praag naar Warschau en eentje van Warschau naar Praag.

Vanaf de tweede editie wordt er een handiger compromis gesloten: het ene jaar zal de wedstrijd in Warschau finishen (1949), het jaar daarop in Praag (1950), enzovoort. In 1950 nemen er overigens voor het eerst wielrenners uit de communistische Duitse Democratische Republiek (DDR) deel. Twee jaar later stelt de DDR voor om haar schouders mee te zetten onder de Vredeskoers.

De jaarlijkse wissel tussen beide aankomstplaatsen Warschau en Praag blijft, maar vanaf 1952 zal de rittenkoers ook telkens Oost-Duitsland doorkruisen en daarbij (Oost-)Berlijn aandoen. Bij die vijfde editie van de Vredeskoers staat voor het eerst een Belgische selectie aan de start. In 1954 neemt de UCI - de Union Cycliste Internationale - de liefhebberskoers op in haar sportkalender. Vanaf dan neemt de internationale belangstelling toe en verwelkomt de race ook deelnemers uit Afrika, Amerika, Australië en Azië.

Van links naar rechts: Deelnemerspin van de Belgische wielrenner Stan Goossens, daterend uit de Vredeskoers 1959. (Collectie familie Goossens) - Aandenken overhandigd aan de Belgische Wielrijdersbond (BWB) naar aanleiding van de deelname van een Belgische selectie in 1962. (Collectie KOERS) - Leiderstrui van de Belg Noël Vantyghem uit de Vredeskoers 1968. (Collectie KOERS)

Een eerste barst in het succes verschijnt in 1969. De Praagse Lente is door de bezettende Sovjets bloedig neergeslagen. Om het ‘socialisme met een menselijk gezicht’ van de Tsjechische partijleider Alexander Dubček geen kans te gunnen, wordt Dubček in april 1969 vervangen door een Sovjetgezinde leider. Tsjecho-Slowakije trekt zich voor dat ene jaar terug uit de organisatie van de Vredeskoers en vaardigt geen ploeg af.

Met de val van de muur in 1989 en het einde van de Koude Oorlog lijkt het verval van de Vredeskoers definitief ingezet. Door het verdwijnen van het oorspronkelijke wedstrijdopzet lijkt immers ook de belangstelling en de financiële bereidheid voor de Tour de France van het Oostblok weg te ebben.

De voormalige staatsamateurs kunnen als profrenner in andere wedstrijden met internationale uitstraling aan de slag, terwijl de concurrentie van de Ronde van de Toekomst, die al sinds 1981 profrenners toelaat, zich steeds harder laat voelen. Om het tij te keren wordt ook de Vredeskoers in 1996 opengesteld voor profrenners.

Bij de uitbreiding van de Europese Unie in mei 2004, met onder meer nieuwe lidstaten Polen, Tsjechië en Slowakije, start de Vredeskoers zelfs in de Europese hoofdstad Brussel. Het jaar daarop, in 2005, wordt geen Vredeskoers georganiseerd, voor het eerst sinds 1948.

In 2006 komt er een doorstart, maar die is van korte duur: de geplande editie 2007 gaat uiteindelijk niet door vanwege financiële moeilijkheden. Toch wordt er tot op vandaag een Vredeskoers georganiseerd. Alleen betreft het hier geen wedstrijd voor profs maar een meerdaagse rittenkoers voor beloften die in Tsjechië wordt verreden.

Tekst: Fieke Van der Gucht. Deze tekst verscheen oorspronkelijk in Etappe, het tweejaarlijks magazine van KOERS. De volledige tekst kan je hier raadplegen.