Op deze webpagina vindt u historische context bij de gegevens in de dataset.
Inhoud
Inleiding: Brigadistas uit België en Luxemburg
De Spaanse Burgeroorlog
België, de Spaanse Burgeroorlog en de vrijwilligers
De vrijwilligers uit België
Bronnen
Fotogalerij
Meer lezen
Inleiding: Brigadistas uit België en Luxemburg
In 1975, het jaar waarin dictator Francisco Franco overleed, kreeg de Gentse historicus Rudi Van Doorslaer als eerste Belg toegang tot de Spaanse dossiers van de Belgische leden van de Internationale Brigades. Deze bevonden zich in de archieven van de voormalige geheime politie in Salamanca. In de decennia daarna werden deze gegevens systematisch aangevuld met informatie uit andere archiefbronnen, verzameld in zowel België als het buitenland.
Sindsdien heeft François Van Pelt, die politicologie studeerde aan de Université Catholique de Louvain, deze gegevensverzameling aangevuld met waardevolle informatie uit de oorspronkelijke dossiers van de Internationale Brigades. Deze archieven werden in 1938 vanuit de basis van de Brigades in Albacete naar de Sovjet-Unie overgebracht en bewaard in de staatsarchieven in Moskou. De afgelopen jaren zijn deze dossiers gedigitaliseerd en via internet raadpleegbaar gemaakt. François Van Pelt ontwikkelde bovendien een Access-database, die de basis vormt voor deze website. Voor het eerst beschikken we nu over een vrij volledige lijst van de vrijwilligers die vanuit België en Luxemburg vertrokken om deel te nemen aan het conflict in Spanje.
Deze dataset bevat gegevens over meer dan 2000 personen die eind jaren 1930 vanuit België en Luxemburg naar de Spaanse Burgeroorlog trokken. Het gaat om zogenaamde 'brigadisten': vrijwilligers die zich aansloten bij de Republikeinse zijde en deel uitmaakten van de Internationale Brigades.
Twee vrijwilligers; links vermoedelijk F. Brandt, journalist bij Le Peuple. (Amsab-ISH fo007932)
De database bevat relatief volledige dossiers van Belgen – of in België verblijvende buitenlanders – die zich inschreven voor de Spaanse Burgeroorlog om aan Republikeinse zijde te vechten. De gegevens over elke vrijwilliger zijn verzameld voor wetenschappelijke doeleinden.
De database is als volgt gestructureerd:
- De eerste velden identificeren de vrijwilliger: voor- en achternaam, geboortedatum en -plaats, woonplaats en nationaliteit. Andere gegevens werpen licht op de achtergrond en motivatie van de vrijwilliger, zoals diens professionele situatie, politieke en vakbondstrouw, en burgerlijke staat.
- Aanvullende gegevensvelden specificeren de rol en activiteiten van de vrijwilliger in Spanje: de eenheid waarin men diende (wat soms voor interpretatie vatbaar kan zijn), de rang en het eventuele overlijden.
- Tot slot worden er bronnen vermeld die de gebruiker helpen bij het beoordelen van de informatie.
Brigadistas from Belgium heeft niet alleen betrekking op Belgische en Luxemburgse vrijwilligers, maar omvat ook personen zonder de Belgische of Luxemburgse nationaliteit die vanuit België of Luxemburg naar de Spaanse Burgeroorlog vertrokken. Het project beperkt zich bovendien niet tot de eigenlijke strijders ('brigadistas'), maar omvat ook mensen die op andere wijze steun verleenden aan de Spaanse Burgeroorlog (op civiel, medisch, administratief of ander gebied). Hieronder vallen ook enkele personen die in het bezit waren van een lidmaatschapskaart van de Vrienden van de Spaanse Vrijwilligers.
De volgende gegevens werden – voor zover beschikbaar – in de database opgenomen: achternaam en voornaam, geboortedatum en -plaats, geslacht, adres, beroep, datum van aankomst in Spanje, of de persoon is gesneuveld en de datum van overlijden (indien van toepassing), datum van vertrek, burgerlijke staat, politieke partij, nationaliteit, regio (Brussel, Vlaanderen, Wallonië, Groothertogdom Luxemburg), rang binnen de Internationale Brigades, en de bronnen waaruit de informatie afkomstig is.
Daarnaast vonden we het zinvol om een webpagina aan te bieden die meer achtergrondinformatie biedt over het conflict in Spanje tussen 1936 en 1939, en over de wijze waarop België en Belgen daarbij betrokken raakten. De focus ligt hierbij in het bijzonder op de vrijwilligers die zich aansloten bij de Internationale Brigades of andere milities. Belangrijk is dat ook de vele buitenlanders die vanuit België naar Spanje reisden, niet zijn vergeten.
Terug naar de inhoudsopgave
De Spaanse Burgeroorlog
De Spaanse Burgeroorlog (juli 1936 – april 1939) begon als een klassieke militaire staatsgreep tegen de linkse, democratisch gekozen regering van de Republiek. Door het aanhoudende verzet van diverse arbeidersmilities ontaardde het conflict in een volwaardige burgeroorlog. Spanje was in veel opzichten nog een feodaal land, al hadden sommige regio’s, zoals Catalonië en Baskenland, sinds de belle époque een sterke industriële ontwikkeling doorgemaakt. Het land werd verscheurd door scherpe tegenstellingen: links stond tegenover rechts, centralisten tegenover regionalisten, en gelovigen tegenover vrijdenkers. Maar ook binnen de grote kampen – zeker aan de kant van de linkse republikeinen – stonden verschillende facties lijnrecht en vijandig tegenover elkaar. In het nationalistische kamp slaagde generaal Franco er sneller in eenheid te smeden. Hoewel hij aanvankelijk de rijke industriële regio’s verloor, wist hij na bijna drie jaar dit uiterst wrede broedertwistconflict in zijn voordeel te beslechten. Zijn militaire superioriteit en de steun die hij vanuit het buitenland ontving, speelden hierbij een doorslaggevende rol.
De Spaanse Burgeroorlog kreeg een grote symbolische waarde vanwege de Europese dimensie ervan. Voor veel waarnemers begon de Tweede Wereldoorlog in Spanje. Franco kon rekenen op de steun van de Europese dictaturen die destijds volop aan het uitbreiden waren, met name het fascistische Italië en nazi-Duitsland. De Republiek kreeg enkel effectieve militaire steun vanuit de Sovjet-Unie en Mexico, maar moest daarvoor in ruil de toenemende invloed van de kleine Spaanse Communistische Partij accepteren. De West-Europese democratieën kozen voor neutraliteit, hoewel ze op de hoogte waren van de Italiaans-Duitse inmenging. België hanteerde eveneens een strikt beleid van non-interventie.
Toen Madrid in november 1936 voor de Republiek verloren dreigde te gaan, schoten buitenlandse vrijwilligers te hulp. De Internationale Brigades waren een initiatief van de internationale communistische beweging (Komintern), in lijn met het idee van het ‘Volksfront’ (Popular Front) dat alle krachten tegen het fascisme wilde verenigen. Naar schatting 35.000 ‘interbrigadisten’ uit de hele wereld meldden zich aan. Deze vrijwilligers kwamen uit meer dan 50 landen en hingen uiteenlopende linkse ideologieën aan: de meesten waren communisten, maar er waren ook socialisten, anarchisten en antifascisten bij. Veel vrijwilligers werden gemotiveerd door de wens om het fascisme te bestrijden en de democratie te verdedigen, terwijl anderen werden gedreven door een zucht naar avontuur of uiteenlopende persoonlijke beweegredenen. Ondanks hun vaak beperkte militaire ervaring en vaardigheden werden de Brigades ingezet als stoottroepen van het Republikeinse leger. De verliezen waren daarom buitengewoon hoog.

Republikeinse strijders aan het front van de Spaanse Burgeroorlog tijdens een pauze. (Amsab-ISH fo000338).
Caudillo Franco won uiteindelijk de burgeroorlog in februari 1939. De vrijwilligers van de Brigades werden in november 1938 officieel gedemobiliseerd. In hun eigen land werden ze vaak niet langer toegelaten, soms vervolgd, of op zijn minst met wantrouwen bekeken. Enkele jaren later namen velen van hen deel aan het verzet tegen de veroveringsoorlogen die Hitler en Mussolini in Europa waren begonnen. Destijds, en ook in de decennia na 1945, werden deze oorlogen en bezettingen vaak vanuit een nationaal-patriotisch perspectief bekeken. Vandaag de dag staan de antifascistische visie op de Tweede Wereldoorlog en, in het bijzonder, de universele betekenis van de Jodenmoord centraal in onze blik op die periode. Vanuit dit perspectief krijgt de Spaanse Burgeroorlog opnieuw de prominente plaats die deze voor velen in de jaren dertig al had ingenomen.
Terug naar de inhoudsopgave
België, de Spaanse Burgeroorlog en de vrijwilligers
Het Spaanse conflict doorkruiste zowel staten als bevolkingsgroepen en kreeg al tijdens de gebeurtenissen zelf een grote symbolische betekenis. Dat gold zeker voor België. Over het algemeen steunden linkse partijen en vakbonden de Republiek, terwijl rechts, katholieken en radicaal-rechtse nationalisten de kant van Franco kozen. De liberalen stelden zich het minst uitgesproken op en waren wat dit vraagstuk betreft deels verdeeld. Beide kampen raakten emotioneel sterk betrokken bij de burgeroorlog. Aan de linkerzijde uitte zich dit in grootschalige solidariteitsacties; een opvallend voorbeeld daarvan was de opvang van honderden oorlogskinderen, voornamelijk uit Baskenland. Het meest iconische aspect was echter de deelname van naar schatting 1600 Belgen en ten minste 800 in België verblijvende buitenlanders, die naar Spanje trokken om de Republiek met de wapens in de hand te verdedigen of om in de medische diensten te werken.
De Belgische regering verklaarde zich 'neutraal' en wilde tegelijkertijd de fundamenten van de burgerlijke democratie overeind houden. In lijn met de 'neutraliteitspolitiek' die het Belgische buitenlandbeleid in 1936 kenmerkte, sloot de regering zich aan bij het in Londen opgerichte Comité voor Niet-Interventie (NIC). Vanaf het uitbreken van de burgeroorlog hadden Duitsland en Italië aanzienlijke – zo niet doorslaggevende – steun verleend aan de opstandige militaire troepen rond generaal Franco. Frankrijk en Groot-Brittannië namen vervolgens het initiatief tot de oprichting van het NIC, waarbij ook de Sovjet-Unie, Duitsland en Italië zich officieel aansloten. Het duurde niet lang voordat de Sovjet-Unie besloot de wettig gekozen Republikeinse regering actief te steunen.
De houding van de Belgische regering ten aanzien van de vrijwilligers in het Spaanse conflict was deels het gevolg van de binnenlandse machtsverhoudingen en deels van besluiten die werden genomen binnen het internationale kader van het Comité voor Niet-Interventie. Aanvankelijk richtte het NIC zich op een verbod op wapenleveranties; pas later kwam de kwestie van de vrijwilligers aan de orde. Op 22 december 1936 stemde België in met een Brits voorstel om een einde te maken aan de toestroom van buitenlandse vrijwilligers naar Spanje. Op 1 januari 1937 werd een wet van kracht die het voor individuen strafbaar stelde om mensen te ronselen – door middel van "geschenken, betalingen, beloften, bedreigingen, misbruik van gezag of macht (...)" – ten behoeve van een buitenlands leger of buitenlandse troepen. Een beroep doen op idealisme bleef onbestraft, en de wet had uitsluitend betrekking op de ronselaars.

Piloot Abel Guidez en journaliste Marthe Huysmans poseren voor een fotoshoot tijdens de Spaanse Burgeroorlog. (Amsab-ISH fo007809)
De houding van de Belgische regering tegenover de vrijwilligers veranderde in februari 1937, toen de lidstaten van het Non-Interventiecomité (NIC) besloten het non-interventieakkoord uit te breiden tot alle niet-Spanjaarden die aan de burgeroorlog wilden deelnemen. In juni trad een noodwet in werking die elke vorm van ronseling, evenals het vertrek naar of de doorreis door Spanje, strafbaar stelde. Het overgrote deel (naar schatting minstens 80%) van de Belgische vrijwilligers voor de Brigades was echter al vertrokken. Ondertussen werden er indirecte middelen ingezet om de vrijwilligers aan te pakken. Het ging hierbij om drie gronden: het niet melden van een adreswijziging, het verwaarlozen van het gezin en desertie. De enige noemenswaardige rechtszaken waren die wegens desertie. Voor de militaire rechtbanken kwamen 310 zaken terecht, wat leidde tot 163 veroordelingen; de straffen bestonden uit enkele dagen militaire hechtenis. Het is duidelijk dat deze vervolgingen – ondanks de toenemende angst voor het 'rode gevaar' – plaatsvonden binnen het democratische kader van de liberale Belgische staat. Deze politieke repressie was dan ook verwaarloosbaar in vergelijking met wat veel van deze voormalige Spanjestrijders tijdens de bezetting zouden meemaken.
Terug naar de inhoudsopgave
De vrijwilligers uit België
We schatten het totale aantal vrijwilligers uit België op 2400, van wie er 1600 de Belgische nationaliteit bezaten. Deze schatting wordt uiteraard ondersteund door de persoonsgegevens in de database. Wat de herkomst van de Belgische vrijwilligers betreft, zijn er opvallende verschillen tussen de regio's. Volgens de meest recente berekeningen is 63% van de vrijwilligers afkomstig uit Wallonië, 22% uit Vlaanderen en 15% uit Brussel. In verhouding tot de bevolkingsaantallen is Vlaanderen ondervertegenwoordigd, terwijl Wallonië duidelijk oververtegenwoordigd is onder de vrijwilligers. Een vergelijking die een indicatie geeft van de identiteit van de vrijwilligers, is de regionale verdeling van de verkiezingsresultaten van de Communistische Partij in 1936: 59% voor Wallonië, 19% voor Vlaanderen en 22% voor Brussel.
Wat betreft de buitenlanders die vanuit België vertrokken, zijn de volgende schattingen realistisch: 245 Polen (exclusief de 'Polen' van Joodse afkomst), ongeveer 200 Jiddisch sprekende Joden van uiteenlopende nationaliteiten (voornamelijk uit Polen, Rusland en de gebieden die vóór de Eerste Wereldoorlog tot de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie behoorden), 165 Italianen, en diverse andere nationaliteiten, waaronder vooral Duitsers, Roemenen, Tsjechen en Joegoslaven. Deze relatief aanzienlijke groep buitenlanders weerspiegelt een dubbele realiteit in België tijdens het interbellum: enerzijds de aanwezigheid van politieke vluchtelingen uit fascistisch Italië en nazi-Duitsland, en anderzijds de invloed van linkse stromingen binnen de migrantengemeenschappen (Poolse en Italiaanse mijnwerkers, Joodse diamant- en lederbewerkers, maar ook studenten).
Van deze 2400 vrijwilligers is bekend dat 287 hun deelname aan de Spaanse Burgeroorlog niet hebben overleefd. Dit komt neer op een gemiddeld sterftecijfer van ongeveer twaalf procent.
Terug naar de inhoudsopgave
Bronnen
Deze database bevat gegevens die afkomstig zijn uit uiteenlopende bronnen, zowel in binnen- als buitenland. De belangrijkste Belgische archieven bevinden zich bij het Algemeen Rijksarchief – waaronder het Studiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij (CegeSoma) – en bij de Federale Overheidsdienst Buitenlandse Zaken.
Op internationaal vlak zijn onder meer het Russische staatsarchief (GRASPI) in Moskou van belang, waar de oorspronkelijke archieven van de Internationale Brigades worden bewaard, en het Centro Documental in Salamanca, waar documenten worden gehuisvest die tijdens en na de Spaanse Burgeroorlog door de troepen van Franco in beslag werden genomen.
Aangezien het verzamelen van deze informatie halverwege de jaren 1970 begon en tot op de dag van vandaag – meer dan een halve eeuw later – wordt voortgezet, hebben zowel de locaties als de institutionele organisatie van de archieven in de loop der tijd soms aanzienlijke wijzigingen ondergaan. Deze veranderingen worden in deze bronnenlijst aangegeven.
Wanneer een publicatie als bron wordt aangehaald, verwijzen we naar het onderdeel 'Meer lezen'. In sommige gevallen is gebruikgemaakt van artikelen uit kranten of tijdschriften; ook deze worden vermeld.
Daarnaast is de database aangevuld met informatie uit interviews. De namen van de geïnterviewden worden vermeld. Het merendeel van de opgenomen – en in sommige gevallen uitgeschreven – interviews bevindt zich bij CegeSoma.
Uiteraard is de informatie in deze database onderworpen aan de gebruikelijke historische kritiek.
Bronnenoverzicht
AAN: Pools Rijksarchief voor Hedendaagse Records, Warschau
MSZ: Ministerie van Buitenlandse Zaken
ZBOWID: Poolse Vereniging van Internationale Brigadegeneraals
AMBZ: Archief van de Belgische Federale Overheidsdienst Buitenlandse Zaken
Dossier Spaanse Burgeroorlog, 11.170
Lijst van buitenlanders die mogen terugkeren naar België, 1939
AMSAB: Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis, Gent
Archief De Toekomst
ARA: Nationaal Archief van België
Hof van Beroep, Brussel
De Broqueville-papieren
Archief CegeSoma
Fonds AVER (Amicale des Volontaires de l’Espagne Républicaine, Parijs)
Fonds Jechiel Meyer Balken
Fonds Jean Fonteyne
BR: Bevolkingsregisters van de steden Antwerpen, Brussel, Gent en Schaarbeek
CDJC: Centre de Documentation Juive Contemporaine (Centrum voor Hedendaagse Joodse Documentatie), Parijs
Joods Historisch Instituut, Warschau
Żydowski Instytut Historyczny, lijst samengesteld door Ephraim Wuzek
Zie ook: E. Wuzek, Sikhrones fun a Botvinist (Jiddisch), Warschau, Jidisch Buch, 1964
KPB/PCB Archief: Communistische Partij van België (vandaag DACOB/CARCOB), Brussel
CPK-bestanden (Centrale Politieke Controlecommissie)
IML (Instituut voor Marxisme-Leninisme), Moskou, microfilm van Belgen opgenomen in de archieven van de Generale Staf van de Brigades in Albacete, gedateerd 28 mei 1938.
Lidkaart Vriendenkring, 1947
Archief van Célestin Frisée, lidmaatschapskaarten van de Belgische "Vriendenkring van Vrijwilligers voor het Republikeinse Spanje"
Lijst André De Smet (zie Wil je meer lezen)
Lijst Buitenlandse Zaken, zie AMBZ
Lijst David Diamant
Combattans Juifs dans l’armée républicaine espagnole. Paris, Editions Renouveau, 1979.
Lijst-Szerman
Lijst van Joodse leden van de Internationale Brigades uit België, samengesteld door Alter Szerman, 1979.
Lijst van uitgewezen vreemdelingen
Overzicht van vreemdelingen die tussen 1931 en 1944 uit het Koninkrijk werden uitgewezen of gedeporteerd; Ministerie van Justitie, Dienst Vreemdelingenpolitie, Belgisch Staatsblad, 1944.
Archieven van het OF (Onafhankelijkheidsfront)
De persoonlijke dossiers van leden van het OF maken deel uit van de archieven die worden bewaard in het Nationaal Museum van de Weerstand in Anderlecht.
Ramon Salas
Ramon Salas Larrazabal, Historia del Ejército Popular de la República, Madrid, Ed. Nacional, 1973.
SDS (Servicios Documentales), Salamanca
PS: Politico-Social (Politiek-sociaal)
M: Militar (Militair)
Tegenwoordig onderdeel van het Centro Documental de la Memoria Histórica.
Dit 'documentatiecentrum' werd opgericht door de politieke politie van Franco om informatie over tegenstanders te verzamelen. In beslag genomen republikeinse archieven, waaronder documenten over de Internationale Brigades, werden hier ondergebracht.
Sovdoc.rusarchives
RGASPI: Russisch Staatsarchief, afdeling voor archieven uit het Sovjettijdperk
Fonds 545: Archieven van de Internationale Brigades
Een cruciale bron voor de studie naar de Internationale Brigades; in het bijzonder de archieven van de generale staf van de brigades in Albacete, die in 1938 naar Moskou werden verscheept.
Universiteitsarchieven
RUG (Universiteit Gent): Inschrijvingsregisters
ULB (Université Libre de Bruxelles): Inschrijvingsregisters
Université de Liège: Archieven
VD-dossier: Vreemdelingendiensten van Antwerpen, Brussel, Gent en Schaarbeek
VG-DO: Ministerie van Volksgezondheid, Bestuur van de Oorlogsslachtoffers
Tegenwoordig onderdeel van het Algemeen Rijksarchief onder de naam 'Dienst archief Oorlogsslachtoffers'
ODO: Dossier betreffende opzoekingen, documentatie en overlijdensakten
PG: Dossier betreffende de status van politiek gevangene
BW: Dossier betreffende de status van burgerlijk weerstander
PW: Dossier betreffende de weerstander als lid van de ondergrondse pers
Terug naar de inhoudsopgave
Fotogalerij
Deze fotocollectie is geenszins representatief voor de vrijwilligers uit België in de Internationale Brigades. Dankzij het intensieve onderzoek van Rudi Van Doorslaer naar de Joodse linkerzijde kon hij een grote hoeveelheid uniek fotomateriaal verzamelen bij particulieren, dat voor deze website is gebruikt. Er was slechts een beperkt aantal foto's van de Belgische brigadisten beschikbaar. We hopen echter dat we deze fotocollectie in de toekomst verder kunnen aanvullen.
Joodse vrijwilligers
De kliniek in Onteniente
Belgische officieren
Belgische brigadistas
Terug naar de inhoudsopgave
Meer lezen
Abel (Werner) en Hilbert (Enrico), "Sie werden nicht durchkommen". Deutsche an der Seite der Spanischen Republik und der sozialen Revolution. Lich, Verlag Edition, 2015, 2 volumes.
Adriaens (W.). Vrijwilligers voor de vrijheid. Belgische anti-fascisten in de Spaanse burgeroorlog. Leuven, Kritak, 1978, 140 p.
Agudo Blanco (S.) en Sánchez Cervelló (J.), eds. Las Brigadas Internacionales. Nuevas perspectivas en la historia de la Guerra Civil y del exilio. Tarragona, Publicacions de la Universitat Rovira i Virgili, 2015, 536 p.
Alpert (M.). “Una trompeta lejana. Las Brigadas Internacionales en la guerra de España: Una reconsideración sesenta años después.” In: Espacio, Tiempo y Forma, Serie V, Historia Contemporánea, 12 (1999), 12, pp. 225-238.
Amago (S.) en Jerez-Farrán (C.). Unearthing Franco's Legacy. Mass Graves and the Recovery of Historical Memory in Spain. Notre Dame, University of Notre Dame Press, 2010, 408 p.
Aron (P.). “La Guerre civile en Espagne et les écrivains belges francophones: étapes d'une réception littéraire.” In: Revue belge de philologie et d’histoire, 65 (1987), 3, pp. 581-603.
Aron (P.). “Salud Camarada! Un reportage sur la guerre d’Espagne par Mathieu Corman.” In: Revue italienne d’études françaises, 1 (2011), 1, pp. 180-194.
Baxell (R.). The British Batallion of the International Brigades in the Spanish Civil War 1936-1939. Londen (onuitgegeven doctoraatsverhandeling University of London), 2001, 338 p. (promotor: P. Preston).
Beevor (A.). De strijd om Spanje. De Spaanse Burgeroorlog 1936-1939. Amsterdam, Anthos, 2006, 524 p.
Beevor (A.). La guerra civil española. Barcelona, Crítica, 2005, 902 p.
Bevernage (B.) en Colaert (L.). “History from the grave? Politics of time in Spanish mass grave exhumations.” In: Memory Studies, 7 (2014), 4, pp. 440-456.
Boeyaert (D.). Belgische belangen in het Spanje van de burgeroorlog (1936-1939). Leuven, (onuitgegeven licentiaatsverhandeling KUL), 1984, 2 v. (promotor: E. Stols). Pagina | 110
Bolloten (B.). The Spanish Civil War. Revolution and Counterrevolution. Chapel Hill, The University of North Carolina Press, 2015, 1148 p.
Bonne (B.). Belgische Interbrigadisten na de Spaanse burgeroorlog. Een analyse van de herinnering aan een vergeten engagement. Gent (onuitgegeven licentiaatsverhandeling Universiteit Gent), 2011, 118 p. (promotor: G. Deneckere).
Bradley (K.). International Brigades in Spain, 1936-39. Oxford, Osprey Publishing, 1994, 64 p.
Buyens (F.). Een jongen uit ’t Foort. Vlechtwerk van herinneringen. Berchem, EPO, 2000, 247 p.
Caestecker (F.) en Van Doorslaer (R.). “Poolse vrijwilligers uit België in de Internationale Brigaden.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 215-241.
Casanova (M.). “Las relaciones diplomáticas hispanobelgas durante la guerra civil española: el caso del barón de Borchgrave.” In: Espacio, Tiempo y Forma. Serie V, Historia contemporánea, 5 (1992), 5, pp. 293-302.
Castells (A.). Las Brigadas Internacionales de la guerra de España. Barcelona, Ariel, 1974, 685 p.
Colaert (L.). History from the Grave. Politics of memory in exhumations of mass graves from the Spanish Civil War. Gent (onuitgegeven doctoraatsverhandeling Universiteit Gent), 2015, XXI + 307 p. (promotor: G. Deneckere).
Colaert (L.). “In Spaanse Aarde.” In: <http://www.ipg.ugent.be/archives/1512>, geraadpleegd op 26.02.2016.
Colignon (A.). “L’après-guerre des Jeunes Gardes socialistes. L’impossible réinsertion des anciens combattants de la Révolution.” In: Bijdragen tot de Eigentijdse Geschiedenis, 10 (2005), 15, pp. 415-433.
Colignon (A.). “Les Jeunes Gardes socialistes, ou la quête du Graal révolutionnaire, 1930-1935.” In: Bijdragen tot de Eigentijdse Geschiedenis, 5 (2000), 8, pp. 181-224.
Colodny (R.G.). The struggle for Madrid: the central epic of the Spanish conflict (19361937). New Brunswick, Transaction Publishers, 2010, 256 p. Pagina | 111
Corral (P.). Desertores. La Guerra Civil que nadie quiere contar. Barcelona, Random House Mondadori, 2006, 623 p.
Craeybeckx (J.). “De Spaanse Burgeroorlog in de socialistische syndicale pers. Een steekproef.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 357-392.
Crusells (M.). Las Brigadas Internacionales en la pantalla. Ciudad Real, Universidad de Castilla-La Mancha, 2001, 516 p.
Dankaart (H.), Flinterman (J.J.), Groot (F.) en Vuurmans (R.). De oorlog begon in Spanje. Nederlanders in de Spaanse Burgeroorlog 1936-1939. Amsterdam, Stichting Spanje 19361939, 2016, 139 p.
David (E.). “La condition juridique des volontaires belges pendant la Guerre d’Espagne.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 39-80.
De Beule (N.). “Met de loep op zoek naar de Belgische trotskisten in de Spaanse arena.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 399-417.
De Coninck (A.). España. Belgen in de Internationale Brigaden. Brussel, Frans Masereelfonds, 1972, 207 p.
Dekeyzer (I.). “Herdenkingsplechtigheid voor Antwerpse Spanjestrijder.” In: <http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.2278543>, geraadpleegd op 26.02.2016.
Delperrié de Bayac (J.). Las Brigadas internacionales. Madrid, Júcar, 1982, 392 p.
Delperrié de Bayac (J.). Les Brigades Internationales. Parijs, Fayard, 1968, 466 p.
Denuit-Somerhausen (C.). “La Belgique au comité de non-intervention en Espagne.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 15-38.
De Smet (A.). La Belgique et la guerre civile espagnole (1936-1939). Brussel (onuitgegeven licentiaatsverhandeling Ecole Royale Militaire), 1966, VIII+85 p.
Desmet (G.). Weil Belgien ein demokratisches Land ist. De Belgische staat versus de Duitse communistische emigratie, 1933-1940. Gent (onuitgegeven licentiaatsverhandeling Universiteit Gent), 2009, 165 p. (promotor: F. Caestecker).
D’Hoore (M.). “Les libéraux belges face à la Guerre Civile espagnole.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 447-463. Pagina | 112
Diamant (D.), Héros juifs de la résistance française. Paris, Edition Renouveau, 1962.
Eeckhout (T.). “De hulp aan republikeins Spanje uitgaande van de B.W.P.-afdeling Gent-Eeklo, meer specifiek de opvang der Spaanse kinderen. (1936-1939).” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 243-274.
Fernández (A.). “Judíos en la Guerra de España.” In: Tiempo de Historia, 1 (1975), 10, pp. 415.
Fernández Soriano (V.). “Bélgica y la Guerra Civil. El impacto del conflicto español en la política y la diplomacia de una pequeña potencia.” In: Cuadernos de Historia Contemporánea, 29 (2007), 29, pp. 219-233.
Foubert (B.). “De Spaanse Burgeroorlog in katholiek Vlaanderen onderzocht in de periodieke pers (1936-1939).” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 3-4, pp. 753-777.
Gillain (N.), Le mercenaire. Carnet de route d’un combattant rouge. Paris, Fayard, 1938.
Giminez (A.) et les giménologues, Les fils de la nuit. Souvenirs de la guerre d’Espagne. Paris, Libertalia, 2016.
Gotovitch (J.). “La Belgique et la guerre civile espagnole: un état des questions.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 14 (1983), 3-4, pp. 497-532.
Gotovitch (J.). Les volontaires de Belgique dans les Brigades. Quelques éléments pour une comparaison. In: S.Prezioso, J. Batou & A.-J. Rapin (eds.), Tant pis si la lutte est cruelle: Volontaires internationaux contre Franco (pp. 257-266). Parid, Syllepse, 2008.
Govaerts (B). “Commandante Georges Kopp (1902-1951), de Belgische vriend van George Orwell.” In: Brood en Rozen, 12 (2007), 2, pp. 5-21.
Guerrero (R.). “Se cumplen 75 años de la retirada de las Brigadas Internacionales.” In: <http://www.publico.es/politica/cumplen-75-anos-retirada-brigadas.html.
Guner (F.). “Felicia Browne: the only known British woman to die in the Spanish civil war.” In: <https://www.theguardian.com/lifeandstyle/womens-blog/2016/jul/20/meet-the-onlyknown-british-woman-to-die-in-the-spanish-civil-war.
Hart (S.M.), ed. No pasarán: art, literature and the Spanish civil war. Londen, Tamesis books, 1988, 122 p.
Hermans (H.), ed. Littekens in een gelooide stierehuid. Nederlandstalige schrijvers over de Spaanse Burgeroorlog 1936-1939. Weesp, Agathon, 1986, 265 p.
Hurtado (V.). Las Brigadas Internacionales. Barcelona, DAU, 2013, 78 p. (Atlas de la Guerra Civil).
Jackson (G.). A concise history of the Spanish civil war. Londen, Thames and Hudson, 1980, 192 p.
Jackson (M.W.). Fallen Sparrows. The International Brigades in the Spanish Civil War. Philadelphia, The American Philosophical Society, 1994, 157 p. Pagina | 113
Jornet (J.). Républicains espagnols en Midi-Pyrénées. Exil, histoire et mémoire. Toulouse, Presse Universitaires du Mirail, 2005, 362 p.
Kirschenbaum (L.A.). International Communism and the Spanish Civil War. Solidarity and suspicion. New York, Cambridge University Press, 2015, 287 p.
Kowalsky (D.). “La Unión Soviética y las Brigadas Internacionales.” In: Ayer, 56 (2004), 4, pp. 93-120.
La solidarité des peuples avec la République esapgnole. Moscou, Edition Progrès.
Legaretta (D.). “Hospitality to the Basque refugee children in Belgium.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 275-288.
Lépine (N.). “De Belgische Werkliedenpartij en de solidariteit met het republikeinse Spanje, 1936-1937.” In: Brood & Rozen, 19 (2014), 3, pp. 4-23.
Leroy (C.). Les volontaires de la région du Centre dans les Brigades Internationales. Brussel (onuitgegeven licentiaatsverhandeling Université Libre de Bruxelles), 1995, 85 p. (promotor: J. Gotovitch).
Lubelski (D.), Yidn in Spanishn Birgerkrig. Jerusalem, 1984 (in Yiddish).
“Les 10 générations des Greindl en Belgique.” <http://www.greindl.be/generations.php?gen=6>, geraadpleegd op 30.07.2016. In: Lévy-Willard (A.) en Vallays (B.).
“Rémi Skoutelsky, spécialiste des recherches sur les Français dans les Brigades Internationales. ‘A Moscou, j’ai compris qui s’était engagé en Espagne’.” In: <http://next.liberation.fr/culture/1994/12/23/remi-skoutelsky-specialiste-desrecherches-sur-les-francais-dans-les-brigades-internationales-a-mosc_116288.
López Borgoñoz (A.). Las Brigadas Internacionales en Castelldefels. Volumen 1. Castelldefels, GREHIC, 2015, 293 p.
Lorenzo Lizalde (J.I.) en Melguizo Aísa (S.). “Combatienten olvidados en el frente del Guadalope de 1938: una fosa en la ‘Cota 238’, Caspe (Zaragoza).” In: Actas 24 y 25 noviembre 2015. Aragón, Colegio Oficial de Doctores y Licenciados en Filosofía y Letras y en Ciencias de Aragón, 2016, pp. 695-709.
Mark (B.), Des voix dans la nuit. La résistance juive à Auschwitz-Birkenau. Paris, Plon, 1982.
Mates (L.H.). The Spanish Civil War and the British Left. Political Activism and the Popular Front. Londen/New York, Tauris Academic Studies, 2007, 304 p.
McLellan (J.). “‘I Wanted to be a Little Lenin’: Ideology and the German International Brigade Volunteers.” In: Journal of Contemporary History, 41 (2006), 2, pp. 287-304. Pagina | 114
Mitchell (D.). De Spaanse Burgeroorlog. Weesp, Het Wereldvenster, 1986, 219 p.
Molina Mármol (M.). “Le patrimoine au prisme de l’immigration: le cas de la présence espagnole en Belgique.” In: Analyse de l’IHOES, 11 (2015), 141, pp. 1-6.
Molina Mármol (M.). “Les Niños pendant la guerre civile espagnole, déplacements et placements (le cas de la Belgique).” In: Témoigner entre Histoire et Mémoire, 30 (2011), 110, pp. 86-99.
Morelli (A.). “Les Italiens de Belgique face à la Guerre d’Espagne.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 187-214.
Nyckees (R.). “De Belgische persfotografie en de Spaanse Burgeroorlog.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 3-4, pp. 885-906.
Orwell (G.), Hommage to Catalonia. London, Secker and Warburg, 1938.
Pardoen (T.). “Las mamás Belgas: de verpleegsters van het Belgische oorlogshospitaal in Spanje.” In: Humo, 21 (2016), 3951, p. 136.
Pardoen (T.). “Piet Israël Akkerman: de Che Guevara van Antwerpen.” In: <http://www.humo.be/humo-archief/327453/piet-israel-akkerman-de-che-guevara-vanantwerpen.
Payne (S.G.). The collapse of the Spanish Republic 1933-1936. Origins of the Civil War. New Haven/Londen, Yale University Press, 2006, 432 p.
Prades Artigas (L.) en Sebastiá Salat (M.). “Fenomenología y Guerra Civil española: La visibilidad de las fuentes documentales sobre las Brigadas Internacionales (1937-2011).” In: Diacronie. Studi di Storia Contemporanea, 7 (2011), 7, pp. 1-27.
Rees (T.) en Thorpe (A.), eds. International communism and the Communist International, 1919-1943. Manchester, Manchester University Press, 1999, 323 p.
Requena Gallego (M.). “Albacete, base de reclutamiento e instrucción de las Brigadas Internacionales.” In: Al-Basit: Revista de estudios albacetenses, 22 (1996), 1, pp. 63-84.
Requena Gallego (M.), ed. La despedida española. Homenaje a las brigadas internacionales 1938-2008. Sevilla, Ediciones Espuela de Plata, 2015, 208 p. Pagina | 115
Requena Gallego (M.) en Sepúlveda Losa (R.), eds. La sanidad en las Brigadas Internacionales. Cuenca, Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha, 2006, 224 p.
Richardson (R.D.). “Foreign Fighters in Spanish Militias: The Spanish Civil War 1936-1939.” In: Military Affairs, 40 (1976), 1, pp. 7-11.
Romero Salvadó (F.J.). The Spanish Civil War. Origins, course and outcomes. Londen, Palgrave Macmillan, 2005, 296 p.
Salmon (J.). “La reconnaissance du gouvernement de Burgos.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 125-155.
Scheltiens (V.). “Piet Akkerman. Leider van de diamantbewerkers (deel 1).” In: Vakbond in beweging, 21 (2015-2016), 87, pp. 24-26.
Scheltiens (V.). “Revisionisme in de geschiedschrijving over de Spaanse burgeroorlog. Het neofranquistisch offensief van Pío Moa.” In: Brood & Rozen, 10 (2005), 3, pp. 27-40.
Seberechts (F.). Tussen Schelde en Wolchow: Vlaanderen en het Oostfront. Brussel, Globe, 2002, 199 p.
Segura (A.). “Represión, víctimas, fosas y desaparecidos.” In: Pasajes, 11 (2009), 31, pp. 2235.
Skoutelsky (R.). “André Marty et les Brigades internationales.” In: Cahiers d’Histoire. Revue d’histoire critique, 32 (1997), 67, pp. 103-124.
Skoutelsky (R.). “Les archives des Brigades Internationales et l’analyse prosopographique.” In: Wolikow (S.), ed. Une histoire en révolution? Du bon usage des archives, de Moscou et d’ailleurs. Dijon, Editions universitaires de Dijon, 1996, pp. 241-248.
Skoutelsky (R.). L’espoir guidait leurs pas. Les volontaires français dans les Brigades internationales 1936-1939. Parijs, Grasset, 1998, 416 p.
Skoutelsky (R.). Novedad en el frente: las Brigadas Internacionales en la Guerra Civil. Madrid, Temas de Hoy, 2006, 503 p.
Smolski (G.). “L’ULB devant la guerre d’Espagne.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 419-446.
Spiegel (T.), Osterreicher in der belgischen und französischen Résitance. Wien, Europa Verlag, 1969.
Steinberg (M.), L’étoile et le fusil. Bruxelles, Edition Vie Ouvrière, 4 vol.
Thalmann (P.), Wo die Freiheit stirbt. Stationen eines politischen Kampfes. Freiburg, Olten, 1974.
Thomas (H.). De Spaanse Burgeroorlog. Amsterdam, Anthos, 2006, 927 p.
Tremlett, Gilles, The International Brigades. Fascism, Freedom and the Spanish Civil War. Londen, Bloomsbury, 2020.
Trepper (L.), Le grand jeu. Paris, 1975.
Tuytens (S.). “Op zoek naar sporen van Piet ‘Israël’ en Emiel Akkerman in Spanje (november 1936-januari 1937).” In: Brood & Rozen, 20 (2015), 2, pp. 26-39. Pagina | 116
Tuytens (S.). “Piet Akkerman, un líder sindical belga caído por la libertad en la Guerra Civil española.” In: <http://www.publico.es/politica/piet-akkerman-lider-sindical-industria.html>.
Tuytens (S.). “Vrijwilligsters uit België in El Belga, het militair hospitaal van Ontinyent tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939).” In: Brood en Rozen, 21 (2016), 2, pp. 32-59.
Tuytens (S.). “Waar zijn de lichamen van de Belgische Spanjestrijders?” In: <http://www.dewereldmorgen.be/artikel/2015/11/20/waar-zijn-de-lichamen-van-de-belgischespanjestrijders>.
Tuytens (S.) en Van Doorslaer (R.). Israël Piet Akkerman. Van Antwerpse vakbondsleider tot Spanjestrijder. Antwerpen, De Algemene Centrale ABVV Antwerpen-Waasland, 2016, 173 p.
Vaill (A.). Hotel Florida. Idealisme, liefde en oorlogsjournalistiek in de Spaanse Burgeroorlog. Amsterdam, Meulenhoff, 2014, 511 p.
Vainsel (E.). Les volontaires bruxellois dans les Brigades internationales durant la guerre civile espagnole (1936-1939). Les militants-soldats, de la révolte à l'engagement militaire. Brussel (onuitgegeven licentiaatsverhandeling Université Libre de Bruxelles), 2002, 202 p. (promotor: J. Gotovitch).
Van Cauwelaert (E.), Gesneuveld voor de vrijheid? Belgische vrijwilligers in de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939). Gent (onuitgegeven Masterthesis), 2016, 120 p (promotor: R. Van Doorslaer).
Van Doorslaer (R.). “De Internationale Brigaden: de vrijwilligers uit België. Een status quaestionis.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 159163.
Van Doorslaer (R.). De kinderen van het getto. Joodse immigratie en communisme in België, 1925-1940. Gent (onuitgegeven doctoraatsverhandeling Universiteit Gent), 1991, 3 v. (promotor: H. Balthazar).
Van Doorslaer (R.). “De Spaanse burgeroorlog en de eenheid van links. De communistische interventie.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 393397.
Van Doorslaer (R.). “De vervolging van de Belgische vrijwilligers in de Spaanse burgeroorlog, 1936-1939. Omtrent de rol gespeeld door de BWP en de autonomie van de rechterlijke macht.” In: Bijdragen tot de Eigentijdse Geschiedenis, 14 (2005), 15, pp. 125-146.
Van Doorslaer (R.). “Gentenaars in de internationale brigaden. Motivaties voor het vrijwilligerschap in een politiek-militair konflikt.” In: Bijdragen tot de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog, 6 (1980), 6, pp. 149-196.
Van Doorslaer (R.). “Israel ‘Piet’ Akkerman, de diamantzager (1913-1937). Een joods militant van de Derde Internationale in Antwerpen.” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 12 (1991), 3-4, pp. 721-782. Pagina | 117
Van Doorslaer (R.). “Joodse vrijwilligers uit België in de Internationale Brigaden: een portret van een vergeten generatie?” In: Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis, 18 (1987), 1-2, pp. 165-185.
Van Doorslaer (R.). Tussen wereldrevolutie en joodse identiteit.Joden uit België in de Spaanse burgeroorlog. In: Cahiers-Bijdragen van het Navorsings- en Studiecentrum voorde Geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog, 17 (1995), pp. 13-85.
Van Hoorick (B.). In tegenstroom. Herinneringen 1919-1956. Gent, Masereelfonds, 291 p.
Vanter (G.). Nederlanders onder commando van Hollander Piet in Spanje. Amsterdam, Stichting Spanje 1936-1939, 2016, 88 p.
Vlaemynck (C.), Dossier Abbeville. Leuven, Davidsfonds, 1977.
Vleugels (A.). Antwerpenaars in de Internationale Brigaden in de Spaanse Burgeroorlog, 1936-1939: een groepsportret. Leuven (onuitgegeven licentiaatsverhandeling KUL), 1998, 142 p. (promotor: L. Vos).
Von zur Mühlen (P.), Spanien war ihre Hoffnung. Die deutsche Linke im Spanischen Bürgerkrieg, 1936-1939. Bonn, 1983.
Wehenkel (H.). D’Spueniekämpfer. Volontaires de la guerre d’Espagne partis du Luxembourg. Dudelange, Centre de documentation sur les migrations humaines, 1997, 128 p.
Wildemeersch (M.). De man die Belg wilde worden. Georges Kopp, commandant van George Orwell. Haarlem, In De Knipscheer, 2010, 144 p.
Terug naar de inhoudsopgave